Anoreksja – co to jest? Co wywołuje tę chorobę i jak ją rozpoznać?

Anoreksja to zaburzenie odżywiania charakteryzujące się nadmiernym ograniczaniem jedzenia i zniekształconym postrzeganiem własnego ciała. Choroba ta dotyka głównie młode osoby i prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych. Wiedza o objawach i metodach leczenia może uratować życie.

Czym jest anoreksja i jakie są jej podstawowe cechy?

Zaburzenie to polega na świadomym odmawianiu sobie jedzenia pomimo głodu i obiektywnej potrzeby dostarczenia organizmowi energii. Osoby chorujące na anoreksję mają silne przekonanie o nadmiernej wadze, choć w rzeczywistości są często bardzo szczupłe lub wręcz wychudzone. Strach przed przybraniem na wadze dominuje w codziennym życiu i wpływa na wszystkie podejmowane decyzje związane z posiłkami. Stan ten nie wynika z braku apetytu, lecz z głęboko zakorzenionej obsesji na punkcie kontrolowania masy ciała.

Postrzeganie własnego wyglądu ulega znacznemu zniekształceniu. Chora osoba, patrząc w lustro, widzi zupełnie inny obraz niż otoczenie. Nawet przy bardzo niskiej wadze może twierdzić, że jest za gruba i musi schudnąć. To zaburzenie percepcji stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych elementów choroby i utrudnia proces leczenia, ponieważ pacjent nie dostrzega problemu.

Występowanie schorzenia obserwuje się głównie u dziewcząt i młodych kobiet, choć w ostatnich latach coraz częściej diagnozuje się je również u mężczyzn. Początek choroby przypada zazwyczaj na okres dojrzewania, kiedy kształtuje się tożsamość i wzrasta presja społeczna związana z wyglądem. Ryzyko rozwoju problemu zwiększa się u osób uprawiających sporty kładące nacisk na szczupłą sylwetkę, takie jak taniec, gimnastyka czy lekkoatletyka.

Główne przyczyny rozwoju anoreksji. Co ją wywołuje?

Jadłowstręt psychiczny rozwija się pod wpływem wielu czynników:

• presja społeczna i medialne ideały urody odgrywają istotną rolę, szczególnie w okresie dojrzewania. Młode osoby porównują się do retuszowanych fotografii i celebrytów, co może prowadzić do niezadowolenia z własnego ciała. Komentarze na temat wyglądu czy wagi, nawet te pozornie niewinne, potrafią stać się impulsem do drastycznych diet;
• znaczenie mają również czynniki genetyczne. Jeśli w rodzinie występowały zaburzenia odżywiania lub inne choroby psychiczne, ryzyko zachorowania wzrasta;
• bardziej narażone są osoby o perfekcjonistycznych cechach osobowości, z tendencją do nadmiernej kontroli i wysokimi wymaganiami wobec siebie;
• mechanizmy chorobowe mogą uruchomić wydarzenia życiowe, jak rozstanie rodziców, przemoc czy problemy w szkole.

Warto też pamiętać, że na nastrój i apetyt wpływają zaburzenia w funkcjonowaniu neuroprzekaźników mózgowych, zwłaszcza serotoniny i dopaminy. Osoby z depresją lub zaburzeniami lękowymi częściej rozwijają jadłowstręt psychiczny. Dieta rozpoczęta dla zdrowia lub poprawy kondycji może przekształcić się w chorobę, gdy kontrola nad jedzeniem staje się obsesją i głównym sposobem radzenia sobie z emocjami.

Rozpoznawanie fizycznych objawów anoreksji

W przypadku anoreksji uwagę najczęściej zwraca szybka i wyraźna utrata masy ciała oraz osłabienie organizmu. Często pojawia się stałe zmęczenie, zawroty głowy, omdlenia, uczucie zimna i wyraźnie chłodne dłonie oraz stopy. Skóra bywa sucha i podrażniona, a włosy stają się cieńsze i mogą wypadać. Zdarza się też pojawienie delikatnego owłosienia na tułowiu i ramionach, które jest reakcją na długotrwałe wychłodzenie i niedobór energii. U kobiet może wystąpić zatrzymanie miesiączki, a u osób w okresie dojrzewania możliwe jest spowolnienie wzrostu oraz rozwoju.

Długotrwałe niedożywienie wpływa na pracę wielu narządów, dlatego lista sygnałów może być szeroka i zmieniać się w czasie. Spada ciśnienie tętnicze i zwalnia tętno, co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu serca, zwłaszcza przy niedoborach elektrolitów (np. potasu). Ze strony układu pokarmowego częste są zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha i szybkie uczucie pełności po małej porcji. Mogą pojawić się łamliwe paznokcie, skłonność do siniaków, częstsze infekcje oraz pogorszenie stanu kości, co z czasem zwiększa ryzyko złamań. W takich sytuacjach kluczowe jest szybkie zauważenie niepokojących zmian i medyczna ocena ich przyczyny, ponieważ część powikłań może zagrażać życiu.

Objawy psychiczne i emocjonalne choroby

W życiu osoby chorej na anoreksję dominują obsesyjne myśli o jedzeniu, kaloriach i wadze. Coraz więcej czasu zajmuje planowanie posiłków, czytanie etykiet i obliczanie wartości odżywczych. Paradoksalnie, mimo unikania jedzenia, zainteresowanie tematyką kulinarną często wzrasta – chorzy oglądają programy kulinarne, gotują dla innych, ale sami nie jedzą. Zniekształcony obraz własnego ciała powoduje, że osoba widzi siebie jako grubą, niezależnie od rzeczywistego wyglądu. Patrzenie w lustro wywołuje silny dyskomfort i negatywne emocje. 

Poczucie wartości zaczyna zależeć wyłącznie od wagi i wyglądu – spadek kilogramów daje krótkotrwałą satysfakcję, ale nigdy nie jest wystarczający. Jadłowstrętowi psychicznemu często towarzyszą lęk i depresja. Nastrój ulega wahaniom, pojawia się drażliwość i wycofanie z życia społecznego. Osoby chorujące izolują się od przyjaciół i rodziny, unikają sytuacji związanych z jedzeniem. Perfekcjonizm nasila się, wszystko musi być idealne, co prowadzi do chronicznego stresu.

Zachowania kompulsywne i rytuały

Rytuały związane z jedzeniem stają się coraz bardziej skomplikowane:

• osoba chorująca kroi jedzenie na bardzo małe kawałki, przegląda posiłek, oddziela poszczególne składniki;
• jedzenie trwa bardzo długo, a porcje są coraz mniejsze;
• niektórzy wymyślają reguły dotyczące tego, co można jeść i o jakiej porze.;
• nadmierna aktywność fizyczna służy spalaniu kalorii i jest formą kary za zjedzenie czegokolwiek;
• ćwiczenia stają się obsesją, wykonywane nawet przy złym samopoczuciu i wyczerpaniu;
• aktywność fizyczna nie przynosi już przyjemności – to obowiązek i element kontroli.

Do częstych zachowań należy również ukrywanie jedzenia, wyrzucanie posiłków lub udawanie, że się zjadło. Chorzy kłamią rodzinie na temat tego, co i ile zjedli. Potrafią nosić luźne ubrania, by ukryć utratę wagi. Pogłębia się izolacja społeczna, ponieważ choroba wymaga coraz więcej tajemnic i uników.

Różne typy jadłowstrętu psychicznego

Wyróżnia się dwa główne rodzaje anoreksji:

1. Typ restrykcyjny polega na drastycznym ograniczaniu ilości spożywanego jedzenia bez epizodów objadania się czy wymiotów. Osoby z tym typem jadłowstrętu mają bardzo sztywne zasady dotyczące jedzenia i konsekwentnie ich przestrzegają. Utrata wagi następuje wyłącznie przez ograniczenia pokarmowe i nadmierną aktywność fizyczną.
2. Typ bulimiczny charakteryzuje się występowaniem epizodów objadania się, po których następują zachowania kompensacyjne. Osoba może wywoływać wymioty, nadużywać leków przeczyszczających lub moczopędnych. Te zachowania mają na celu pozbycie się spożytych kalorii i zapobieżenie przybraniu na wadze. Typ bulimiczny często wiąże się z większą impulsywnością i problemami z kontrolą emocji.

Osoby z typem bulimicznym mogą wahać się wagowo bardziej niż te z typem restrykcyjnym. Wymioty i używanie środków przeczyszczających prowadzą do dodatkowych powikłań zdrowotnych. Należą do nich między innymi uszkodzenia przełyku, problemy z zębami z powodu kwasu żołądkowego i zaburzenia elektrolitowe. Obydwa typy wymagają specjalistycznego leczenia i grożą im podobnie poważne konsekwencje.

Jakie są skutki anoreksji?

Anoreksja prowadzi do poważnych i często nieodwracalnych zmian w organizmie. Przewlekłe niedożywienie osłabia serce, które traci masę mięśniową i może nie pracować prawidłowo, co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu i niewydolności krążenia. Kości tracą gęstość mineralną, nawet u młodych osób rozwija się osteoporoza i wzrasta podatność na złamania. Układ hormonalny ulega zaburzeniom – u kobiet zanika miesiączka, co może prowadzić do problemów z płodnością, a u mężczyzn spada poziom testosteronu. Mózg również cierpi z powodu braku składników odżywczych, co objawia się trudnościami z pamięcią, koncentracją i podejmowaniem decyzji.

Skutki dotyczą nie tylko ciała, ale też sfery psychicznej i społecznej. Pogłębia się depresja, pojawiają się myśli samobójcze, a izolacja od rodziny i przyjaciół staje się coraz bardziej widoczna. Osoba chorująca traci zainteresowanie dotychczasowymi aktywnościami, rezygnuje z nauki lub pracy z powodu braku energii i problemów ze skupieniem. Relacje z bliskimi ulegają napięciom, ponieważ choroba wymaga ciągłej kontroli i ukrywania prawdziwych zachowań. W najcięższych przypadkach anoreksja może prowadzić do śmierci, dlatego szybka interwencja i profesjonalna pomoc są kluczowe dla ratowania zdrowia i życia.

Metody diagnostyki i rozpoznawania anoreksji

Diagnozowanie anoreksji opiera się na dokładnym wywiadzie medycznym oraz ocenie stanu fizycznego i psychicznego. Psychiatra lub psycholog specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania rozmawia z pacjentem o jego relacji z jedzeniem, postrzeganiu własnego ciała oraz historii utraty wagi. Ważnym elementem jest obliczenie wskaźnika masy ciała (BMI), który w przypadku anoreksji często spada poniżej 17,5. Specjalista pyta również o obecność lęku przed przybraniem na wadze, sposób myślenia o jedzeniu oraz możliwe zachowania kompensacyjne. Rozmowa z rodziną pomaga zrozumieć dynamikę relacji w domu i czynniki, które mogły wpłynąć na rozwój choroby.

Do pełnej diagnozy konieczne są także badania laboratoryjne i medyczne. Morfologia krwi, poziom elektrolitów (zwłaszcza potasu i magnezu), funkcje wątroby i nerek oraz badanie poziomu hormonów tarczycy pozwalają ocenić stopień niedożywienia i wykryć powikłania. EKG sprawdza rytm serca i wyklucza niebezpieczne zaburzenia, które mogą wystąpić przy niedoborach składników mineralnych. Densytometria kości bada ich gęstość i pomaga wykryć osteoporozę na wczesnym etapie. Ważne jest także wykluczenie innych chorób, które mogą powodować utratę wagi, takich jak zaburzenia tarczycy, choroby przewodu pokarmowego czy nowotwory. Kompleksowa diagnoza pozwala dopasować odpowiedni plan leczenia i zwiększa szanse na skuteczną terapię.

Jak przebiega leczenie anoreksji?

Terapia zwykle łączy opiekę psychiatryczną, psychoterapię, wsparcie dietetyczne i stałe monitorowanie stanu chorej osoby. Na początku ocenia się ryzyko medyczne, następnie ustala się plan żywienia, który ma bezpiecznie zwiększać podaż energii i składników odżywczych, bez gwałtownych skoków ilości jedzenia. Stopniowe odbudowywanie masy ciała i stabilizacja parametrów zdrowotnych stanowią kluczowy etap, bo dopiero przy poprawie odżywienia organizmu łatwiej pracuje się nad objawami psychicznymi. Równolegle prowadzi się regularne kontrole lekarskie, w tym pomiary masy ciała, ciśnienia, tętna oraz badania krwi, aby wcześnie wychwycić powikłania.

Podstawą terapii pozostaje psychoterapia, która pomaga zmienić sztywne przekonania dotyczące jedzenia, masy ciała i kontroli oraz uczy bezpieczniejszych sposobów radzenia sobie z napięciem. W zależności od wieku i sytuacji stosuje się terapię indywidualną, rodzinną lub ich połączenie, a w razie współistnienia depresji czy silnego lęku lekarz może włączyć leki wspierające leczenie tych objawów. 

W ciężkich przypadkach potrzebna bywa hospitalizacja. Stosuje się ją, gdy występuje bardzo niska masa ciała, groźne zaburzenia elektrolitowe, omdlenia, objawy niewydolności krążenia lub ryzyko samouszkodzeń. Po ustabilizowaniu stanu zdrowia kontynuuje się leczenie w trybie ambulatoryjnym, z naciskiem na utrwalenie regularnych posiłków, obserwację nawrotów i odbudowę codziennego funkcjonowania. Skuteczne leczenie wymaga czasu, ponieważ organizm i psychika potrzebują wielu tygodni lub miesięcy, aby wrócić do równowagi.