Cholesterol – co to jest? Budowa, funkcje i interpretacja wyników badań
Często traktujemy go jak wroga numer jeden, zapominając, że bez tego związku nasze komórki nie mogłyby istnieć. Cholesterol to nie tylko blaszka miażdżycowa, ale przede wszystkim fundament hormonów i witaminy D. Większość produkujemy sami w wątrobie. Sprawdźmy, jak działa ten mechanizm, i kiedy można mówić o złym i dobrym cholesterolu.
Nie taki diabeł straszny – czym właściwie jest cholesterol?
W powszechnej świadomości cholesterol funkcjonuje jako lepka substancja zatykająca tętnice, którą dostarczamy sobie, jedząc tłuste potrawy. Rzadko jednak zastanawiamy się, dlaczego nasz organizm w ogóle go potrzebuje. A potrzebuje go do spraw fundamentalnych. Cholesterol działa w naszym ciele trochę jak wysokiej jakości smar i cement w jednym. Jest niezbędny, aby każda komórka Twojego ciała zachowała swój kształt – bez niego po prostu by się rozpadły.
To dzięki niemu organizm może przeprowadzać procesy naprawcze. Skaleczyłeś się? Twoje komórki muszą się podzielić, żeby zagoić ranę – potrzebują do tego cholesterolu. Twój mózg przetwarza miliony informacji na sekundę? Osłonki nerwów, które umożliwiają ten szybki przesył, są zbudowane właśnie z niego. Zamiast więc traktować go jako zbędny balast, warto spojrzeć na niego jak na surowiec budowlany, który krąży we krwi, bo jest ciągle dostarczany tam, gdzie akurat trwają prace remontowe. Problem nie leży w samej obecności tego surowca, ale w sytuacji, gdy magazyny są przepełnione, a transport szwankuje. To właśnie wtedy nadmiar, zamiast budować, zaczyna odkładać się w naczyniach, tworząc zatory.
Skąd organizm bierze cholesterol? Produkcja własna i dieta
To jeden z największych mitów dietetycznych ostatnich dekad. Wielu osobom wydaje się, że poziom cholesterolu we krwi zależy w stu procentach od tego, ile jajek lub masła zjedli na śniadanie. Prawda jest taka, że nasz organizm jest w dużej mierze samowystarczalny. Około 70-80% cholesterolu krążącego w żyłach to produkcja własna organizmu, zwana syntezą endogenną. Główną fabryką jest tu wątroba, choć w mniejszym stopniu wytwarzają go również jelita oraz skóra. Tylko pozostałe 20-30% dostarczamy z pożywieniem.
Zdrowy organizm działa jak inteligentna fabryka. Jeśli zjesz więcej produktów bogatych w cholesterol, Twoja wątroba otrzymuje sygnał: „mamy zapasy z zewnątrz, wstrzymujemy produkcję”. Dzięki temu automatycznie wytwarza go mniej, żeby zachować równowagę i nie dopuścić do nadmiaru we krwi. Dlatego u wielu osób spożywanie produktów bogatych w ten związek nie przekłada się drastycznie na wyniki badań. Sytuacja komplikuje się, gdy ten mechanizm regulacji szwankuje – na przykład na skutek predyspozycji genetycznych lub stanów zapalnych. Wtedy rzeczywiście to, co ląduje na talerzu, nabiera większego znaczenia. Jeśli interesuje Cię, jak komponować posiłki w takiej sytuacji, warto zerknąć na wpis co obniża cholesterol, gdzie temat ten został omówiony od strony składników odżywczych.
HDL i LDL – który jest „dobry”, a który „zły”? Proste wyjaśnienie
Słysząc o cholesterolu, zazwyczaj dzielimy go na ten dobry i ten zły. To bardzo pomocne uproszczenie. Wyobraź sobie, że Twoje naczynia krwionośne to sieć dróg, po której poruszają się dwa rodzaje pojazdów. Pełnią one zupełnie inne funkcje:
LDL – czyli tzw. zły cholesterol
Można go porównać do samochodów dostawczych. Rozwożą one cholesterol z wątroby do reszty ciała. Są potrzebne, ale jeśli wyjedzie ich na ulice za dużo, zaczynają tworzyć korki i gubić ładunek po drodze. Ten zgubiony towar przykleja się do ścian Twoich tętnic, zwężając je – to właśnie tak powstaje miażdżyca.
- Kiedy rośnie? Gdy w Twojej diecie króluje tłuste mięso, boczek, parówki, ale też (o czym często zapominamy) słodycze, gotowe ciasta i wyroby cukiernicze pełne utwardzonych tłuszczów.
HDL – czyli tzw. dobry cholesterol
To Twoje służby porządkowe. Jeżdżą tą samą trasą, ale ich zadaniem jest sprzątanie. Zbierają nadmiar cholesterolu, który zostawiły cząsteczki LDL, i odwożą go z powrotem do wątroby, żeby został bezpiecznie usunięty. Im więcej masz tych „służb” (wyższy poziom HDL), tym mniejsze ryzyko, że Twoje tętnice się zatkają.
- Jak go wesprzeć? Te cząsteczki lubią zdrowe tłuszcze roślinne i ryby. Oliwa z oliwek, orzechy, awokado czy łosoś to produkty, które zatrudniają więcej ekip sprzątających. Równie ważny jest ruch – regularne spacery czy rower skutecznie podnoszą poziom dobrego cholesterolu.
Do czego służy nam cholesterol? Funkcje metaboliczne
Gdybyśmy całkowicie pozbyli się cholesterolu z organizmu, skutki byłyby śmiertelne. Jest on prekursorem (czyli substancją wyjściową) dla wielu niezwykle ważnych związków biologicznych. Przede wszystkim na bazie cholesterolu powstają hormony steroidowe. Bez niego nie wyprodukujemy testosteronu, estrogenów, progesteronu ani kortyzolu – hormonu stresu, który w odpowiednich ilościach jest niezbędny do życia. Zaburzenia w gospodarce lipidowej mogą więc pośrednio wpływać na płodność, libido czy ogólną witalność organizmu.
Drugą niezwykle istotną funkcją jest udział w trawieniu. Wątroba zużywa cholesterol do produkcji kwasów żółciowych. Te z kolei są niezbędne do rozbijania i trawienia tłuszczów dostarczanych z pożywieniem oraz do wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Ponadto cholesterol pod wpływem promieniowania słonecznego przekształca się w skórze w witaminę D3. Biorąc pod uwagę, jak powszechne są niedobory tej witaminy w naszej szerokości geograficznej, rola ta jest nie do przecenienia. Co więcej, mózg jest narządem niezwykle bogatym w cholesterol – wchodzi on w skład osłonek mielinowych, które izolują nerwy i umożliwiają szybkie przesyłanie impulsów nerwowych.
Lipidogram – jak czytać wyniki badań?
Standardowe badanie profilu lipidowego obejmuje zazwyczaj cztery parametry:
- Cholesterol całkowity
- Frakcję LDL
- Frakcję HDL
- Trójglicerydy
Dawniej skupiano się wyłącznie na ogólnym stężeniu, jednak współczesna medycyna patrzy na ten obraz znacznie szerzej. Sam podwyższony wynik całkowity nie musi od razu oznaczać choroby, jeśli na przykład poziom ochronnego HDL jest bardzo wysoki. Istotne są proporcje. Ważnym wskaźnikiem jest stosunek trójglicerydów do HDL oraz poziom tak zwanego cholesterolu nie-HDL (różnica między całkowitym a HDL), który lepiej obrazuje ryzyko sercowo-naczyniowe niż samo stężenie LDL.
Trójglicerydy to inna forma tłuszczu we krwi, która często rośnie nie od tłuszczu w diecie, ale od nadmiaru cukrów prostych i alkoholu oraz braku ruchu. Wysokie trójglicerydy w połączeniu z niskim HDL to często sygnał zespołu metabolicznego. Warto regularnie monitorować te parametry, ponieważ zaburzenia lipidowe długo nie dają żadnych objawów bólowych. Jeśli Twoje wyniki odbiegają od normy, konieczna jest konsultacja lekarska. Często pierwszym krokiem zalecanym przez specjalistów jest modyfikacja jadłospisu. Szczegółowe informacje o tym, jak komponować posiłki w takim przypadku, znajdziesz w artykule: dieta na cholesterol – jadłospis przykładowy, który krok po kroku przeprowadzi Cię przez zmiany żywieniowe.
Czynniki wpływające na poziom cholesterolu
Skoro wiemy już, że cholesterol jest niezbędny, a jego poziom zależy od wielu zmiennych, warto przyjrzeć się temu, co go dereguluje. Genetyka gra tu pierwsze skrzypce. Hipercholesterolemia rodzinna to obciążenie genetyczne, w którym organizm ma uszkodzone receptory wychwytujące LDL z krwi. W takim przypadku, mimo zdrowego stylu życia, wyniki mogą być alarmujące i wymagać interwencji farmakologicznej. Drugim elementem jest wiek i płeć – u kobiet przed menopauzą poziom cholesterolu jest naturalnie chroniony przez estrogeny, sytuacja zmienia się jednak po wygaszeniu czynności jajników.
Nie bez znaczenia pozostaje styl życia. Przewlekły stres, brak aktywności fizycznej oraz palenie papierosów uszkadzają naczynia krwionośne, co prowokuje organizm do łatania ich przy użyciu cholesterolu. To właśnie stan zapalny w organizmie jest często zapalnikiem procesów miażdżycowych. Oczywiście dieta ma znaczenie, ale nie chodzi tu tylko o eliminację tłuszczu, lecz o jakość pożywienia. Nadmiar przetworzonej żywności, tłuszczów trans i cukru zaburza pracę wątroby.
Ciekawym zagadnieniem jest też wpływ konkretnych modeli żywieniowych, takich jak dieta ketogeniczna, która opiera się na tłuszczach. Więcej o tej relacji przeczytasz we wpisie: dieta keto a cholesterol. Pamiętajmy, że organizm to system naczyń połączonych i dbanie o prawidłowy lipidogram wymaga spojrzenia holistycznego, obejmującego sen, regenerację i świadome wybory każdego dnia.
