Dereń jadalny w diecie. Właściwości zdrowotne i wartości odżywcze
Często szukamy egzotycznych superfoods, zapominając o skarbach rosnących w rodzimych sadach i lasach. Ten czerwony, cierpki owoc wraca do łask dietetyków i kucharzy, oferując bogactwo witamin, które zawstydza niejednego cytrusa. Choć kojarzony głównie z wykwintnymi nalewkami, dereń stanowi doskonały składnik zbilansowanej diety, wspierając organizm w walce z anemią oraz infekcjami.
Zapomniany skarb polskich ogrodów – czym charakteryzuje się dereń?
Dereń jadalny (Cornus mas) to roślina, która w Polsce ma długą i bogatą tradycję, choć w ostatnich dekadach została niesłusznie zepchnięta na margines. Krzew ten, osiągający niekiedy rozmiary małego drzewa, rodzi owoce przypominające kształtem oliwki lub małe śliwki, o intensywnej, rubinowej barwie. W stanie dzikim można go spotkać na nasłonecznionych wzgórzach i w zaroślach, ale coraz częściej pojawia się w uprawach celowych. Owoce dojrzewają powoli, a ich zbiór przypada zazwyczaj na przełom sierpnia i września, kiedy nabierają głębokiego koloru i tracą część swojej pierwotnej cierpkości.
W kuchni staropolskiej dereń zajmował miejsce honorowe. Podawano go na dworach szlacheckich, ceniono nie tylko za walory smakowe, ale przede wszystkim za działanie prozdrowotne. Wówczas wiedziano intuicyjnie to, co dziś potwierdzają badania laboratoryjne, a mianowicie to, że te niepozorne pestkowce to skoncentrowana dawka zdrowia. Smak surowego owocu jest specyficzny – to połączenie nuty żurawiny, wiśni i dzikiej róży. Jest on kwaśny, momentami wręcz ściągający, co sprawia, że rzadko spożywa się go prosto z krzaka w dużej ilości. Dopiero po pełnym dojrzeniu lub przemrożeniu zyskuje na słodyczy, stając się wdzięcznym materiałem do eksperymentów kulinarnych. Wartość tego surowca doceniono szczególnie na Podkarpaciu, gdzie produkt ten posiada status certyfikowanego produktu regionalnego.
Bomba witaminowa – co kryje się w czerwonym miąższu?
Analiza składu chemicznego tych owoców pokazuje, jak potężnym orężem w walce o zdrowie dysponuje natura. Na pierwszy plan wysuwa się tutaj witamina C. Dereń zawiera jej tyle, że może śmiało konkurować z czarną porzeczką, a cytryny pozostawia daleko w tyle. W 100 gramach owoców znajdziemy pokaźną dawkę kwasu askorbinowego, który jest niezbędny do budowania odporności i syntezy kolagenu. To jednak dopiero początek długiej listy cennych składników. Owoce obfitują w związki polifenolowe, w tym antocyjany, które nadają im charakterystyczny kolor i działają jako silne przeciwutleniacze.
Ważnym elementem składu jest żelazo. W połączeniu z wysoką zawartością witaminy C, która znacząco ułatwia jego wchłanianie, dereń staje się doskonałym wsparciem dietetycznym dla osób borykających się z niedokrwistością lub przewlekłym zmęczeniem. Oprócz tego znajdziemy tu potas, wapń, fosfor, magnez, cynk oraz miedź. Na uwagę zasługują także kwasy organiczne, w tym kwas jabłkowy, oraz pektyny. Te ostatnie pełnią funkcję naturalnego odkurzacza w jelitach, wiążąc toksyny i metale ciężkie, a następnie ułatwiając ich wydalanie z organizmu. Taka kompozycja składników sprawia, że mamy do czynienia z produktem kompleksowo wpływającym na homeostazę organizmu, a nie tylko z kolejnym owocowym dodatkiem do deseru.
Wsparcie odporności i układu pokarmowego w praktyce
Regularne włączanie derenia do jadłospisu przynosi wymierne korzyści dla funkcjonowania całego ustroju. Dzięki wysokiemu stężeniu antyoksydantów owoce te skutecznie walczą ze stresem oksydacyjnym, spowalniając procesy starzenia się komórek i chroniąc je przed uszkodzeniami. Działanie przeciwzapalne irydoidów (związków obronnych roślin o silnym działaniu antybakteryjnym i łagodzącym ), rzadko spotykanych w innych owocach, sprawia, że dereń jest cennym sojusznikiem w łagodzeniu stanów zapalnych w organizmie. W medycynie ludowej odwar z owoców lub kory stosowano jako środek przeciwgorączkowy, co znajduje uzasadnienie w obecności kwasu salicylowego.
Szczególną rolę dereń odgrywa w regulacji pracy układu trawiennego. Dzięki garbnikom posiada właściwości ściągające, co czyni go skutecznym, naturalnym remedium przy problemach żołądkowych, w tym biegunkach i nieżytach jelit. Z drugiej strony, wspomniane wcześniej pektyny i błonnik wspierają perystaltykę, dbając o prawidłowy rytm wypróżnień i zdrową florę bakteryjną. Dla osób dbających o linię ważna jest informacja, że związki zawarte w dereniu mogą wpływać na poprawę metabolizmu lipidów. Oznacza to wsparcie w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu oraz trójglicerydów we krwi. Nie można pominąć wpływu na układ moczowy – działanie moczopędne pomaga w usuwaniu nadmiaru wody i sodu z organizmu, co sprzyja regulacji ciśnienia tętniczego.
Dereń w kuchni dietetycznej – inspiracje i metody przygotowania
Włączenie tego owocu do diety wymaga nieco kreatywności, ponieważ jego naturalna cierpkość może być dla niektórych barierą. Najzdrowszą formą jest oczywiście owoc surowy, jednak aby był smaczny, musi być w pełni dojrzały, wręcz przejrzały, kiedy samoczynnie opada z krzewu. Wtedy miąższ staje się miękki i słodkawy. W nowoczesnej kuchni fit dereń świetnie sprawdza się jako dodatek do porannych owsianek, jaglanek czy jogurtów naturalnych. Można go łączyć ze słodszymi owocami, jak banany czy gruszki, aby zrównoważyć kwasowość bez konieczności dodawania cukru.
Interesującą metodą kulinarną jest kiszenie niedojrzałych jeszcze owoców, które stanowią doskonałą, rodzimą alternatywę dla oliwek. Zielony lub lekko różowiejący dereń zanurzony w solance z ziołami zmienia się w wytrawną przekąskę, świetnie pasującą do sałatek czy dań mięsnych. Wartościowe są również soki i syropy, pod warunkiem że przygotujemy je w procesie pasteryzacji w niskich temperaturach lub metodą tłoczenia na zimno, aby nie zniszczyć wrażliwej witaminy C. Z miąższu można przygotować gęsty przecier, który zastąpi konfiturę – dosłodzony erytrytolem lub ksylitolem stanie się niskokalorycznym dodatkiem do omletów i naleśników. Suszony dereń to z kolei genialna opcja zamiast rodzynek czy żurawiny, doskonała do domowych batonów energetycznych i mieszanek bakaliowych.
Przeciwwskazania i ostrożność w spożyciu
Pomimo licznych zalet, dereń nie jest produktem dla każdego i w pewnych sytuacjach należy zachować umiar. Głównym czynnikiem ograniczającym jego spożycie jest wysoka kwasowość. Osoby cierpiące na chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy, a także zmagające się z refluksem żołądkowo-przełykowym (GERD), mogą odczuwać dyskomfort po zjedzeniu surowych owoców lub wypiciu soku. Kwas może podrażniać wrażliwą błonę śluzową i nasilać objawy zgagi. W takich przypadkach bezpieczniejszą formą będą owoce przetworzone termicznie lub spożywane w niewielkich ilościach w towarzystwie produktów neutralizujących kwas, na przykład nabiału.
Ze względu na właściwości zapierające, wynikające z dużej zawartości garbników, osoby ze skłonnością do chronicznych zaparć powinny obserwować reakcję swojego organizmu. Choć błonnik zazwyczaj reguluje trawienie, silne działanie ściągające derenia może u niektórych osób przynieść efekt odwrotny do zamierzonego, jeśli nie zadbamy o odpowiednie nawodnienie. Alergie na ten owoc zdarzają się niezwykle rzadko, co czyni go bezpiecznym wyborem dla większości populacji. Jeśli jednak przyjmujesz leki na stałe, zwłaszcza te wpływające na krzepliwość krwi, warto skonsultować włączenie dużych ilości przetworów z derenia do diety z lekarzem lub dietetykiem, ze względu na potencjalne interakcje związków aktywnych.
