Jakie są przyczyny otyłości? Rozpoznanie i sposoby leczenia tej choroby

Otyłość to przewlekła choroba, która wymaga kompleksowego leczenia. Jej rozwój zależy od wielu czynników środowiskowych oraz genetycznych. Aby skutecznie mu przeciwdziałać, warto poznać mechanizmy tego schorzenia.

Czym charakteryzuje się ta choroba?

Światowa Organizacja Zdrowia definiuje otyłość jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, które stwarza ryzyko dla zdrowia. Nie jest to jedynie problem natury estetycznej, lecz poważna dolegliwość wpływająca na funkcjonowanie całego organizmu. Nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do stanu zapalnego, który toczy się wewnątrz ciała. Komórki tłuszczowe są aktywne metabolicznie i wydzielają substancje wpływające na pracę serca, wątroby czy trzustki. 

Rozwój choroby następuje zazwyczaj w długim okresie i jest procesem stopniowym. Często pacjent nie zauważa momentu, w którym masa ciała przekracza normy fizjologiczne. Nieleczona otyłość skraca przewidywaną długość życia i na co dzień znacząco obniża jego jakość. Współczesna medycyna traktuje to zjawisko jako chorobę wieloczynnikową, w której nie można wskazać jednego winowajcy. Uznaje się ją za epidemię XXI wieku, ponieważ dotyka coraz większej liczby osób na całym świecie, niezależnie od wieku czy statusu społecznego: 

• nadmierna masa ciała obciąża nie tylko układ ruchu, ale także układ krążenia oraz oddechowy;
• tkanka tłuszczowa gromadzi się nie tylko pod skórą, ale także wokół narządów wewnętrznych, co jest szczególnie niebezpieczne;
• tłuszcz trzewny uciska organy i zaburza ich naturalną pracę;
• zrozumienie, że jest to choroba przewlekła z tendencją do nawrotów, stanowi klucz do skutecznej terapii i zmiany podejścia do leczenia.

Jak rozpoznać otyłość? Skala BMI jako narzędzie diagnostyczne

Podstawowym wskaźnikiem służącym do wstępnej oceny masy ciała jest Body Mass Index, znany powszechnie jako BMI. Oblicza się go, dzieląc masę ciała wyrażoną w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu – skorzystaj z naszego kalkulatora online. Wynik pozwala zaklasyfikować pacjenta do odpowiedniej grupy ryzyka: 

• wartości między 25 a 29,9 wskazują na nadwagę, która jest stanem poprzedzającym chorobę;
• wynik równy lub wyższy niż 30 oznacza otyłość I stopnia;
• dalszy wzrost wskaźnika prowadzi do diagnozy otyłości II stopnia (od 35 do 39,9) oraz III stopnia (powyżej 40), zwanego także postacią olbrzymią.

Mimo swojej powszechności wskaźnik BMI ma pewne ograniczenia, o których należy pamiętać. Nie różnicuje on masy mięśniowej od masy tłuszczowej, co może prowadzić do błędnych wniosków u sportowców o rozbudowanej muskulaturze. U osób starszych, u których dochodzi do naturalnego zaniku mięśni, BMI może zaniżać skalę problemu. Dlatego w profesjonalnej diagnostyce stosuje się go jako element szerszego wywiadu medycznego.

Ważne jest, aby wynik BMI był interpretowany przez lekarza w kontekście innych parametrów zdrowotnych. Mimo tych ograniczeń pozostaje on międzynarodowym standardem pozwalającym na szybkie oszacowanie ryzyka zdrowotnego w populacji ogólnej.

Główne przyczyny powstawania otyłości

Podstawowym mechanizmem prowadzącym do przybierania na wadze jest zachwianie bilansu energetycznego organizmu. Dzieje się tak, gdy ilość energii dostarczanej z pożywieniem przewyższa zapotrzebowanie energetyczne człowieka. Nadwyżka kalorii, której organizm nie jest w stanie spalić w toku codziennych aktywności, jest magazynowana w postaci zapasowej tkanki tłuszczowej. Organizm ludzki ewolucyjnie przystosowany jest do gromadzenia zapasów na trudne czasy, co w dobie powszechnej dostępności jedzenia staje się pułapką.

Nie bez znaczenia jest też jakość spożywanych produktów. Dieta bogata w cukry proste i tłuszcze trans sprzyja szybszemu odkładaniu się kilogramów. Jednak sprowadzanie problemu wyłącznie do jedzenia zbyt dużej ilości pokarmu jest nadmiernym uproszczeniem. Otyłość ma podłoże złożone, w którym istotną rolę odgrywają czynniki psychologiczne. Jedzenie często pełni funkcję regulatora emocji, służąc do łagodzenia stresu, smutku czy lęku. Kompulsywne objadanie się czy syndrom jedzenia nocnego to zaburzenia odżywiania, które bezpośrednio przyczyniają się do wzrostu masy ciała.

Równie istotne są wzorce wyniesione z domu rodzinnego, gdzie jedzenie mogło być formą nagrody lub pocieszenia. Brak edukacji żywieniowej sprawia, że wiele osób nieświadomie wybiera produkty wysokoprzetworzone, które nie zapewniają sytości, a dostarczają ogromnych dawek energii.

Rola środowiska i stylu życia

Współczesne środowisko sprzyja tyciu. Charakteryzuje się ono łatwym dostępem do taniej, wysokokalorycznej żywności oraz infrastrukturą promującą bierność fizyczną:

• praca siedząca, przemieszczanie się samochodem oraz spędzanie wolnego czasu przed ekranami to czynniki, które obniżają dobowy wydatek energetyczny;
• brak naturalnego ruchu, który kiedyś był wymuszony przez codzienne obowiązki, sprawia, że spalanie kalorii wymaga świadomego wysiłku i planowania;
• dodatkowo wszechobecne reklamy niezdrowej żywności kształtują nawyki zakupowe, szczególnie wśród młodszych pokoleń.

Istotny jest również sen i stres. Długie niedosypianie rozregulowuje hormony i nasila apetyt na produkty bogate w węglowodany. Przewlekły stres podnosi poziom kortyzolu, co sprzyja odkładaniu tłuszczu w okolicy brzucha. Szybkie tempo dnia utrudnia regularne posiłki, a jedzenie w pośpiechu osłabia sygnały głodu i sytości, co ułatwia przejadanie.

Uwarunkowania genetyczne i biologiczne

Genetyka odgrywa istotną rolę w chorobie otyłościowej. Dziedziczenie skłonności do tycia nie jest wyrokiem, ale oznacza, że niektórzy muszą włożyć więcej wysiłku w utrzymanie prawidłowej wagi. Geny regulują tempo metabolizmu, magazynowanie tłuszczu oraz apetyt. Zazwyczaj to kumulacja wielu drobnych wariantów genetycznych zwiększa naszą podatność na czynniki środowiskowe.

Biologia organizmu to również skomplikowany system komunikacji między jelitami a mózgiem. U osób z otyłością często występuje oporność na leptynę, czyli hormon sytości. Przez to mózg nie odbiera sygnału o wystarczających zapasach energii, co wywołuje ciągłe uczucie głodu mimo obecności tkanki tłuszczowej. Nie bez znaczenia pozostaje mikrobiota jelitowa – zaburzenia składu bakterii w przewodzie pokarmowym mogą sprzyjać efektywniejszemu wchłanianiu kalorii i stanom zapalnym.

Hormony a kontrola masy ciała

Zaburzenia endokrynologiczne bywają zarówno przyczyną, jak i skutkiem nadwagi:

• niedoczynność tarczycy to klasyczny przykład schorzenia, które spowalnia metabolizm, powoduje obrzęki i senność, skutecznie zniechęcając do aktywności;
• zespół Cushinga, wywołany nadmiarem kortyzolu, objawia się specyficznym otłuszczeniem tułowia i twarzy, wymagając specjalistycznego wyrównania hormonów;
• największym wyzwaniem pozostaje insulinooporność, w której komórki przestają reagować na insulinę. Trzustka produkuje jej wtedy więcej, co sprzyja magazynowaniu tłuszczu i blokuje jego spalanie. Powstaje błędne koło: otyłość nasila oporność, a wysoka insulina utrudnia chudnięcie;
• u kobiet częstym podłożem problemów jest zespół policystycznych jajników (PCOS), łączący zaburzenia hormonalne z metabolicznymi.

Konsekwencje zdrowotne otyłości

Otyłość jest bezpośrednią przyczyną rozwoju wielu chorób przewlekłych, które skracają życie. Najczęściej występującym powikłaniem jest cukrzyca typu 2, która rozwija się na podłożu wieloletniej insulinooporności. Wysoki poziom glukozy we krwi uszkadza naczynia krwionośne, nerwy oraz narząd wzroku. Równie groźne są choroby układu sercowo-naczyniowego, takie jak nadciśnienie tętnicze, miażdżyca oraz choroba niedokrwienna serca. Nadmiar tkanki tłuszczowej zmusza serce do cięższej pracy, co z czasem prowadzi do jego niewydolności. Zwiększa się również ryzyko wystąpienia udaru mózgu oraz zawału mięśnia sercowego, co stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Wpływ choroby rozciąga się także na układ oddechowy oraz trawienny. Obturacyjny bezdech senny to częsta dolegliwość osób z dużą nadwagą, polegająca na zatrzymywaniu oddechu podczas snu. Prowadzi to do przewlekłego niedotlenienia organizmu, ciągłego zmęczenia w ciągu dnia i zwiększa ryzyko chorób serca. Wątroba ulega stłuszczeniu, co może prowadzić do jej zapalenia, a w skrajnych przypadkach do marskości. Zwiększa się także ryzyko kamicy pęcherzyka żółciowego oraz refluksu żołądkowo-przełykowego. Ponadto wykazano związek między otyłością a zwiększonym ryzykiem występowania niektórych nowotworów, w tym raka jelita grubego, piersi czy endometrium.

Wpływ otyłości na układ ruchu

Mechaniczne obciążenie wynikające z nadmiernej masy ciała ma destrukcyjny wpływ na układ kostno-stawowy. Każdy dodatkowy kilogram to zwiększone obciążenie dla stawów kolanowych, biodrowych oraz kręgosłupa. Przyspiesza to procesy zwyrodnieniowe, prowadząc do uszkodzenia chrząstki stawowej, co objawia się bólem i ograniczeniem ruchomości. Przewlekły ból zniechęca do podejmowania aktywności fizycznej, co dodatkowo pogłębia problem z wagą. Często dochodzi do wad postawy oraz przeciążeń mięśniowych, które wymagają długotrwałej rehabilitacji.

Tkanka tłuszczowa nie jest tylko ciężarem, ale także źródłem substancji prozapalnych, które negatywnie oddziałują na stawy. Otyłość jest czynnikiem ryzyka rozwoju dny moczanowej, bolesnej choroby zapalnej stawów. Stopy osób otyłych często ulegają deformacjom, takim jak płaskostopie, co zmienia biomechanikę chodu i wpływa na całą sylwetkę. Leczenie operacyjne schorzeń ortopedycznych u pacjentów z wysokim BMI jest obarczone większym ryzykiem powikłań, a rekonwalescencja przebiega wolniej. Dlatego redukcja masy ciała jest często warunkiem koniecznym do przeprowadzenia zabiegów naprawczych, takich jak endoprotezoplastyka stawu kolanowego czy biodrowego.

Metody leczenia otyłości

Podstawą leczenia otyłości jest trwała zmiana nawyków żywieniowych oraz stylu życia. Nie chodzi tu o stosowanie krótkotrwałych, restrykcyjnych diet, które zazwyczaj kończą się efektem jojo. Konieczne jest wprowadzenie deficytu kalorycznego, czyli spożywanie mniejszej ilości energii, niż wynosi zapotrzebowanie, ale w sposób zapewniający dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Trzeba nauczyć się dokonywania świadomych wyborów, takich jak zwiększenie spożycia warzyw, błonnika i pełnowartościowego białka, przy jednoczesnym ograniczeniu cukrów prostych i tłuszczów nasyconych. 

Regularność posiłków pomaga ustabilizować poziom glukozy we krwi i zapobiega napadom głodu. Aby jeść regularnie i zdrowo, warto wybrać dietę pudełkową – oferty znajdziesz i porównasz na Dietly.

Ruch jest nieodzownym elementem procesu leczenia oraz utrzymania uzyskanych efektów. Aktywność fizyczna nie tylko zwiększa wydatek energetyczny, ale także poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, obniża ciśnienie krwi i poprawia nastrój poprzez wydzielanie endorfin. Zalecane są formy ruchu o umiarkowanej intensywności, takie jak szybki marsz, pływanie, aqua aerobik czy jazda na rowerze stacjonarnym. Ważniejsza od intensywności jest regularność – co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności w tygodniu. Wdrażanie aktywności fizycznej powinno odbywać się stopniowo, zaczynając od krótkich sesji i powoli zwiększając czas oraz intensywność treningów.

Farmakologia i chirurgia bariatryczna

W sytuacjach, gdy zmiana stylu życia nie przynosi oczekiwanych rezultatów, medycyna oferuje wsparcie farmakologiczne. Nowoczesne leki na otyłość działają na ośrodki głodu i sytości w mózgu lub wpływają na wchłanianie tłuszczów z przewodu pokarmowego. Farmakoterapia musi być prowadzona pod ścisłą kontrolą lekarza i zawsze stanowić uzupełnienie diety oraz aktywności fizycznej, a nie ich zastępstwo.

Dla pacjentów z otyłością olbrzymią lub z zaawansowanymi powikłaniami najskuteczniejszą metodą leczenia jest chirurgia bariatryczna. Zabiegi takie jak rękawowa resekcja żołądka czy by-pass gastryczny, polegają na chirurgicznym zmniejszeniu objętości żołądka lub zmianie drogi pokarmu. Operacja prowadzi do znaczącej i trwałej utraty wagi oraz często do ustąpienia cukrzycy i nadciśnienia. Kwalifikacja do zabiegu jest procesem wieloetapowym, wymagającym konsultacji chirurga, dietetyka, psychologa i innych specjalistów. Po operacji pacjent musi do końca życia stosować się do restrykcyjnych zaleceń żywieniowych i suplementacji, jednak zyskuje szansę na nowe, zdrowsze życie.